In de slotpagina’s van dit hoofdstuk van De meeste mensen deugen komt Rutger Bregman zijn conclusie: bombardementen breken de moraal van een bevolking niet. Integendeel, mensen blijken opmerkelijk veerkrachtig. Daarmee zou de pessimistische visie van denkers als Gustave Le Bon zijn weerlegd.
Die conclusie roept een paar vragen op. Om te beginnen werd er verwezen naar voorspellingen van militaire denkers zoals Fuller. Die voorspelde echter niet zozeer de instorting van een samenleving, maar de capitulatie van een staat na een grote aanval met chemische wapens. Het is dus ook mogelijk om een eenvoudiger conclusie te trekken: de bombardementen tijdens de oorlog waren simpelweg niet van het type dat zulke effecten kon veroorzaken. Dat een luchtaanval wél tot capitulatie kon leiden, werd later pijnlijk duidelijk bij de inzet van kernwapens tegen Japan.
Daarnaast blijft het merkwaardig om in deze context te spreken over een groeiende laag van beschaving. De geschiedenis die hier wordt verteld bestaat immers uit systematische bombardementen op steden, het negeren van onderzoeksresultaten en politieke leiders die bereid waren enorme aantallen burgerslachtoffers te accepteren. Te midden van zulke feiten uitsluitend wijzen op de kalmte en solidariteit van de bevolking voelt als een vorm van tunnelvisie.
Ook is de menselijke veerkracht zelf misschien minder mysterieus dan het lijkt. In de biologie bestaat het begrip homeostasis: het vermogen van levende organismen om hun evenwicht te herstellen wanneer dat wordt verstoord. Elk organisme doet dat, van bacterie tot mens. In dat licht is het misschien niet zo verrassend dat mensen onder extreme omstandigheden proberen orde te scheppen en elkaar helpen.
En zelfs als mensen elkaar in noodsituaties helpen, betekent dat nog niet automatisch dat ze betere mensen worden. Ik bedoel, mensen begonnen tijdens de bombardementen niet massaal hun fouten te bekennen, excuusbrieven te schrijven, hun bezit weg te geven, koloniale systemen ter discussie te stellen, rechten aan dieren te geven, aan rivieren, of gezamenlijk een einde aan de oorlog te eisen.
De houdbaarheid van de conclusie, of eigenlijk van elke conclusie, hangt af van de definitie van beschaving en morele vooruitgang. Veerkracht is onmiskenbaar. Maar of dat hetzelfde is als beschaving en morele vooruitgang. Misschien vind ik het antwoord in de rest van het boek. Dit waren per slot van rekening nog maar de inleidende beschietingen.